Na „stanowiska archeologiczne” czyli do ruin wielkich miast Majów na Jukatanie podjeżdża się klimatyzowanym autokarem po asfaltowych szerokich drogach. Same stanowiska czyli pozostałości dawnych miast są oczyszczone z dżungli, teren między budynkami zniwelowany i porośnięty jest wypielęgnowana trawą. Większość najważniejszych świątyń, piramid i pałaców lśni bielą oczyszczonych wapiennych kamieni, wszystkie nieodbudowane fragmenty są starannie zabezpieczone a ich poczerniałe kamienie jak echo przywołują ich wielowiekowy stan sprzed odkryć, wykopalisk i restauracji. W tym sielskim krajobrazie turystom jest trudno wyobrazić trwające tygodniami przedzieranie się przez gęstą dżunglę i teren znany jako malaryczny ekspedycji pierwszego odkrywcy Copan i twórcy zainteresowania Europy cywilizacją Majów – Stephena. Nieznośne moskity, bagna, kolczaste krzewy, liany i jadowite węże, upał i wszechobecna wilgoć Co ciekawe mieszkańcy stosunkowo niedalekiej wioski – potomkowie dawnych Majów, ciągle mówiący ich językiem nie mieli pojęcia o istnieniu ruin. Był rok 1839. Olśniony Stephen nie mógł uwierzyć temu co zobaczył. Tygodnie zajęło oczyszczenie terenu, trzeba było odkupić to miasto ruin od rzekomego właściciela za 50 dolarów – my możemy teraz się śmiać z tej sumy, ale wtedy tenże właściciel uznał Stephena za głupca. „Stephen obserwował Indian. Wciąż usiłował doszukać się w ich twarzach śladów owej twórczej siły, która stworzyła te kamienne dzieła sztuki – obcej niesamowitej siły, z wyraźnym rysem okrucieństwa i groteskowości, lecz przejawiające się w formie tak doskonałej, jaka nie może znienacka wytrysnąć z ciemności, lecz wyrasta powoli z głębokiego podłoża.”(Ceram)
Pierwszemu odkrywcy Copan towarzyszył znakomity rysownik Catherwood i on początkowo miał duże trudności z zabraniem się do rysowania stel, ornamentów i płaskorzeźb. Świat form, który miał przed sobą tak dalece różnił się od wszystkich form z jakimi spotykał się dotąd, leżał tak całkowicie poza obrębem wszelkiego europejskiego wyobrażenia o sztuce plastycznej, że Catherwood stał bezradny, nie poznawał proporcji, przesuwał kąty,… nie mógł osiągnąć wyników, które by odpowiadały jego wymaganiom – relacjonował Stephen. Jak rysować gdy nie wiesz co jest ornamentem, co symbolem a co obrazem rzeczywistości?
Świątynia inskrypcji – rysunek Catherwooda
Opinia publiczna zajęta wykopaliskami w Egipcie, Mezopotamii i Grecji nie bardzo zareagowała na rewelacje z Ameryki Środkowej. Musiało upłynąć 40 lat i dopiero pojawienie się na tym terenie Maudslaya, który z siedmiu wypraw w głąb dżungli przywiózł nie tylko własne opisy i obrazy, lecz również oryginalne zabytki, starannie zdjęte odciski oraz gipsowe odlewy płaskorzeźb i inskrypcji. Od badań przeprowadzonych przez tego naukowca rozpoczyna się zainteresowanie opinii publicznej w Europie i USA odkryciami i cywilizacją Majów jak również profesjonalne badania naukowe.
W międzyczasie szperanie po bibliotekach przyniosło nowe informacje takie jak relacja biskupa Landa o Majach z 1566 roku zawierająca załączniki przedstawiające ich pismo. Natrafiono na Jukatanie na kroniki Chilam Balam pisane już w okresie pokonkwistadorskim liternictwem hiszpańskim w języku Majów i częściowo oparte na zniszczonych dokumentach Majów.
Fragment tak zwanego Kodeksu Drezdeńskiego
Fragment Kodeksu Paryskiego
Płaskorzeźba prezentująca wręczenie korony dwunastoletniemu Pakalowi przez dotychczas rządzącą jego Matkę. Po prawej moje zdjęcie oryginału, po lewej ilustracja pokazująca pierwotne kolory reliefu
Zachowały się tylko trzy oryginalne manuskrypty Majów zwane kodeksami: Drezdeński, Paryski i hiszpański. Odkryto również czwarty, ale trwają spory czy jest to fałszerstwo czy oryginał. Pisane na liściach pokrytych stiukiem na który naniesiono ideograficzne znaki. Są to tabliczki składane w harmonijkę. Wszystkie te dokumenty i inskrypcje na stelach, ścianach i płaskorzeźbach stanowiły dobry materiał do rozszyfrowania pisma Majów. Ciągle do końca nie jest rozpoznane. Odczytywanie ich pisma zapoczątkował Niemiec urodzony w Gdańsku.
Majowie lud bardzo swoisty – nie rozwinęli się w dorzeczu jakiejś wielkiej rzeki jak wszystkie znane nam wielkie cywilizacje, nie mieli zwierząt domowych i pociągowych – nie znali więc koła. Nie znali też żelaza i pługa. Większość ludów, które stworzyły kultury starego świata dawno wymarła, zniknęła bez śladu z powierzchni ziemi. Wraz z nimi umarły także ich języki. ….. Majowie natomiast żyją do dziś dnia. ….Nie zmienili się wcale pod względem konstytucji fizycznej, bardzo mało w materialnym sposobie życia. Pozostały (po nich) tylko trzy manuskrypty. Każda budowla Majów była zakutym w kamieniu kalendarzem…..wszędzie estetyka była podporządkowana matematyce. Stworzyli najdoskonalszy kalendarz świata stając się przy tym jego niewolnikami.(Ceram)
Indianki Maja w Palenque
Indianin Maja przebrany za wojownika w centrum handlowym
KULTURA MEZOAMERYKI różni się w sposób zasadniczy od innych starożytnych kultur. Od samego początku stwarzała bardzo duże trudności badaczom. Musieli całą wiedzę budować od podstaw, odtwarzać chronologię, systematyzować. Pracować bez oparcia w świadectwach zewnętrznych czy pośrednich. W świadomości Hiszpanów Majowie nie zaistnieli, bo nie posiadali skarbów jak Inkowie czy Aztekowie, złoto i srebro było rzadkością u Majów a dodatkowo ich miasta były już opuszczone w chwili przybycia konkwistadorów i i porośnięte dżunglą.
Mahoniowa płaskorzeźba w hotelu
Trzeba było nie lada sztuki by zgrać czy skorelować chronologię Majów z chronologią europejską i poskładać ze strzępów historię, którą umownie podzielono na okresy. Rok 1800 przed Chrystusem jest grubą przesadą, ale taką datę przyjęli apologeci jako początek.Przedklasyczne Państwo (1800p.n.e. -250), Stare(Klasyczne) (250 -900) i Nowe Państwo (900 -1500)
Przedklasyczna cywilizacja Majów to długotrwały okres jej kształtowania się na terenach dzisiejszej Gwatemali i Hondurasu. Czerpania z kultury Olmeków i wzajemnego przenikania. Stare Państwo wyznacza trójkąt miast: najdalej na południe Copan – pierwsze odkryte przez Stephena miasto Majów, Palenque – na północy – znane Hiszpanom od osiemnastego wieku, na pograniczu Chiapas i Tabasco i Uaxctun na wschód od Palenque. Państwo to rozwijało się do środka kolonizując dżunglę wbrew regułom ekspansji na zewnątrz typowym dla innych cywilizacji. Miasta Klasycznego Państwa zostały opuszczone nagle (nie znaleziono śladów pożarów czy zniszczeń z tego okresu) i cały lud Majów przeniósł się o około czterysta kilometrów dalej na północ na tereny dziewiczej dżungli. Przyczyny tej migracji nie są znane, jest kilka teorii (łatwe do znalezienia w Internecie), nie będę ich omawiał, bo żadna z nich mnie satysfakcjonuje. Powstało Nowe Państwo z takimi miastami jak najwspanialsze Chitzen Itza, Uxmal i Mayapan. Oczywiście tych miast w obu państwach było dużo więcej. Państwo Klasyczne liczyło około czterdziestu miast o liczebności od 5 do 50 tysięcy mieszkańców., a cała ludność mogła sięgnąć dwóch milionów mieszkańców. Nie jest pewne czy państwo miało scentralizowany charakter, badacze przypuszczają, że była to raczej luźna federacja miast państw, trochę jak w klasycznej Grecji. Rządziła nimi arystokracja i królowie (często walczący o władzę) roszczący sobie prawo pośredników między bogami a ludem. Lud mieszkający w szałasach był kontrolowany za pomocą religii. Co zdumiewające kultura ta nie posiadała wiedzy użytecznej w stopniu odpowiadającym etapowi jej rozwoju jak na przykład cywilizacje Bliskiego Wschodu. Mieli pismo (około 700 glifów reprezentujących słowa, dźwięki, sylaby), architekturę, sztukę, znali matematykę (zapis w systemie dwudziestkowym) i na najwyższym poziomie astronomię. Byli maniakami liczenia czasu i daty przedstawiali na trzy sposoby. A wszystko to było tak zagmatwane, że prosty lud nie miał szans zrozumieć. Od tego byli kapłani wywodzący się z arystokracji.
Archeologowie i urbaniści odkryli, że miasta Nowego Państwa zawierają pewne obce wpływy nieznanej kultury. Miasta te noszą też ślady pewnych celowych zniszczeń. Miasta Starego Państwa jeśli miały jakieś zniszczenia to były one spowodowane przez porastającą je przez setki lat dżunglę.
Oszołomienie ogarnia obserwatora, gdy zatopi wzrok w straszliwych twarzach, w wykrzywionych grymasem obliczach bożków i stąpających jaguarach i gdy usiłując przeniknąć tajemnicę tych ornamentów i hieroglifów, dowiaduje się, że tutaj żaden znak, żaden obraz, żadna rzeźba nie pozostaje bez związku z liczbami astronomicznymi ………. – forma ciągle powtarzających się motywów zdobniczych w ornamentyce schodów – wszystko to wyraża liczbę i czas.(Ceram)
Gdyby zwiedzający znał ich język, pismo i sposób liczenia i sposób określania upływu czasu, wchodząc na teren ruin każdego z miast natychmiast odczytywałby, datę jego powstania i szereg informacji astronomicznych zapisanych wszędzie gdzie się da. Próżno by szukać w ornamentach motywów roślinnych, drzew, kwiatów czy ptaków. Jedynie pierzaste węże, jaguary i czaszki lub wykrzywione twarze. A przecież miasta te otaczała bujna roślinność, dzika dżungla, piękne kwiaty. Nie ma w ornamentach podstawy ich jedzenia kukurydzy lub kassawy(manioku) czy xocolatli (czekolady). Odkrywcy byli zaszokowani jak to wszystko co widzieli odbiegało od powszechnie znanych motywów z Europy i Azji. Majowie wznosili swe wielkie budowle nie wtedy gdy były im potrzebne, lecz wtedy gdy nakazywał im kalendarz.(Ceram). Zanim zabrałem się za pisanie tego postu przejrzałem współczesne relacje o kulturze Majów. Zanikł obiektywizm i pojawiła się afirmacja zgodnie z zasadą multi kulti. Współcześni autorzy wszystkim się zachwycają a przecież obiektywne obserwacje prowadzą do wniosku, że ta kultura miała istotne ograniczenia blokujące jej rozwój. wyczerpała swoje możliwości. Istniała, ale nie posiadała jednak żywotnych sił zdolnych do odnowy i skostniała w swoje strukturze społecznej nie mając ożywczych impulsów i innowacyjności materialnej i duchowej musiała upaść.
Palenque. Po lewej świątynia Krzyża, na wprost Pałac z wieżą obserwacyjną, po prawej schody prowadzące do świątyni Inskrypcji, grobowca Pakala
Kompleks pałacowy, czyli ruiny budynków rządowych, zawierają również ruiny łaźni i sauny
Świątynia Krzyża posadowiona na schodkowej piramidzie. Wewnątrz płaskorzeźba przedstawiająca między innymi krzyż . Według badaczy jest to mitologiczne drzewo stworzenia
ŚŚ Świątynia Inskrypcji a właściwie grobowiec króla Pakala z siódmego wieku
Przekrój przez świątynię Inskrypcji i piramidę pokazujący lokalizację grobowca Pakala
Płaskorzeźba na płycie grobowca Pakala. Po lewej gipsowy model 16x25cm sprzedawany jako pamiątka za 5USD, po prawej ilustracja przedstawiająca oryginalne kolory. Król Pakal leży w pozycji embrionalnej a z niego wyrasta drzewo stworzenia
W tym poście skupię się na Palenque (226p.n.e. -779) (starożytne Lakamha -Wielka Woda) eksplorowanym przez Hiszpanów już w XVIII wieku. Palenque wyróżnia się dużą ilością płaskorzeźb i inskrypcji, większość budynków i inskrypcji pochodzi z czasów dynastii zapoczątkowanej przez króla Pakala. Ruiny tego miasta są najlepiej zbadane i opisane, są dużo mniejsze niż Copan, Tikal czy Chitzen Itza. Ale nawet w tym przypadku tylko 10% ruin jest odkopanych (oczywiście same największe i najefektowniejsze budowle). Tu też w 1952 roku dokonano sensacyjnego odkrycia w świątyni Inskrypcji – właśnie grobowca Pakala Wielkiego (615-683) władcy miasta z siódmego wieku, wielkiego budowniczego, twórcy potęgi swego miasta i rodu. Rządy Pakala, początkowo wraz z matką i jego kolejnych dwóch synów były okresem prosperity Palenque. Po nich następuje upadek, powtarzające się napady na miasto i rabunki tak jak było to sto lat wcześniej. Miasto nie odzyskuje swojej świetności do czasu jego opuszczenia. Po odkryciu grobowca Pakala, na podstawie wskazówek georadaru w 1994 roku odkopano wspaniały grobowiec „Czerwonej(cynobrowej) Królowej” prawdopodobnie jego żony. Historia tego miasta jest również najlepiej poznana. Odtworzono dynastie królewskie rządzące miastem, nawet te legendarne. Dzięki inskrypcjom umieszczonym na wszystkich swiątyniach mogliśmy poznać mitologię i rytuały Majów.
Wyróżniającymi się budowlami jest Świątynia Inskrypcji, to tam znaleziono grobowiec Pakala. Nazwa Inskrypcji została nadana wcześniej ze względu na całą ścianę pokrytą inskrypcjami w pomieszczeniu na szczycie piramidy wysokiej na 40 metrów kiedy nie podejrzewano nawet, że jest to olbrzymi grobowiec.
Na prawo znajduje się budynek nazwany Świątynia XIII, to tu znaleziono grobowiec królowej prawdopodobnie żony Pakala.
Na wprost tych budynków mieści się najbardziej rozległa budowla zwana pałacem z wyróżniającą się wieżą obserwacyjną i rozległym dziedzińcem. Dochodzi do niego kanał, częściowo zakryty w tunelu, doprowadzający wodę. W pałacu odkryto łaźnie i saunę, coś w rodzaju term rzymskich tylko na mniejszą skalę.
Sielski obrazek, kanał doprowadzający wodę do pałacu w Palenque
Kaskada na terenie parku archeologicznego
Palenque świątynia na wzgórzu porośniętym trawą. To wzgórze to jeszcze nie odkopana piramida.
Jest jeszcze zespół trzech budynków tak zwana świątynia Kompleksu Krzyży (nazwa nadana we wczesnym okresie, gdyż w w dwóch świątyniach na płaskorzeźbach centralnych jest widoczny zarys jakby krzyża. Obecna interpretacja sądzi, że te inskrypcje przedstawiają mitologię Majów i jest to drzewo stworzenia znajdujące się w centrum świata. Te trzy świątynie posadowione są na dziewięciostopniowych piramidach schodkowych. Każdy z budynków jest ciekawy ze względu na inskrypcje, tylko trzeba wiedzieć co one znaczą. Inaczej staje się nużące oglądanie niewyraźnych zarysów groteskowych figur. Bardzo trudno jest zrobić dobrą fotografię. Reliefy są płytkie, najlepiej robić zdjęcia przy bocznym świetle.
Widoczna różnica między kamieniem porośniętym mchem i porostami a ścianami oczyszczonymi
Nie wszystko jest pięknie odrestaurowane i oczyszczone
Warto jeszcze obejrzeć miejscowe muzeum gdzie znajduje się część ruchomych znalezisk czyli maski, stele, stiukowe głowy, gliniane naczynia. Zamieszczam kilkanaście zdjęć swoich z Palenque i kopie ilustracji z książki Cerama „Bogowie, Groby, Uczeni” oraz książki „Piramidy, Mauzolea, Kurhany”
O Chitzen Itza, Uxmalu, Olmekach, kalendarzu i piśmie w którymś z kolejnych postów.
Dodaj komentarz