Co było pierwszym odruchem Narodów dawnego Związku Radzieckiego, które po 70 latach terroru „bezbożnego komunizmu” (jak to określił w w encyklice „Divini Redemptoris” papież Pius XI) odzyskały niepodległość? – Dziękowali Bożej Opatrzności wznosząc wota dziękczynne w postaci kościołów czy katedr. Robiły to kraje, w których usilnie pracowano przez te 70 lat , żeby wyplenić wszelkie przejawy wiary, gdzie mordowano kapłanów, burzono świątynie.
Sobór Chrystusa Zbawiciela w 1903 roku. Widok od strony rzeki Moskwy.
Przeminęły trzy pokolenia, więc wydawałoby się, że przy takiej intensywności prześladowań wiara już się nie podniesie a tu proszę w samym centrum, Moskwie Rosjanie przystępują do odbudowy wysadzonej w 1937 roku katedry Chrystusa Zbawiciela w 1994 roku. Dzieje się to spontanicznie, państwo w tym nie uczestniczy, za pieniądze oligarchów i z niewielkich datków milionów wiernych w wyjątkowo krótkim czasie powstaje ponownie największy sobór prawosławia (poświęcenie w 2000 roku). Symbol za symbol. Bolszewicy zburzyli sobór, żeby na tym miejscu zbudować Pałac Sowietów. Miał to być największy budynek na świecie, wystarczy powiedzieć, że razem ze stumetrowym pomnikiem Lenina na szczycie miał mieć 400 metrów wysokości. Budowli zaniechano. Skończyło się na basenie kąpielowym. Manewr Stalina powtórzył inny dyktator komunistyczny Causescu, który zburzył połowę starego miasta Bukaresztu w tym kilka cerkwi, wysiedlono 40 000 mieszkańców po to aby zbudować tam Pałac Ludowy koniecznie z Bulwarem Zwycięstwa Socjalizmu. Zwycięstwo zamieniło się w klęskę w 1989 roku zakończoną rozstrzelaniem dyktatora i jego żony. Zdjęcia Pałacu i pustkowia wokół, które zrobiłem w 2005 roku, przepadły wraz ze skradzionym komputerem.
Sobór Michajłowski widok od strony placu.
Sobór Michajłowski nocą.
A jak jest w innych byłych republikach. Opowiem o czterech w których byłem. Ukraina przeżywa odrodzenie religijne po odzyskaniu niepodległości. Buduje się dziesiątki nowych cerkwi. Odbudowuje się też słynne historyczne sobory i monastyry ważne dla utwierdzenia tożsamości narodowej Ukraińców. W Poczajowskiej i Peczorskiej Ławrze odbudowano główne świątynie zniszczone przez bolszewików. Klasztory stały się z powrotem centrami religijnymi i miejscami pielgrzymek, przywrócono w całej okazałości te centra wiary. Przypomnę, że w Peczorskiej ławrze pochowany jest Konstanty Ostrogski jeden z najwybitniejszych polskich dowódców, pogromca Moskali spod Orszy. Poczajowska Ławra powstał już w XII wieku i słynna była i jest z obrazu Matki Boskiej. Przeżywała wzloty i upadki, finansowali ją polscy magnaci a Mikołaj Bazyli Potocki, starosta kaniowski był fundatorem soboru Zaśnięcia Matki Bożej , tenże Bazyli przeszedł na prawosławie w zamian za odpuszczenie grzechu zabójstwa, czego odmawiał mu kościół katolicki. Ławra Poczajowska jest centrum nacjonalizmu ukraińskiego. I podporządkowana jest patriarchatowi moskiewskiemu (przynajmniej wtedy gdy tam byłem).
Sobór Michajłowski z dzwonnicą
Złote kopuły
Fragment Attyki soboru
Jednak najważniejszą decyzją Ukraińców była odbudowa Klasztory Michajłowskiego w Kijowie. Klasztor został założony w XII wieku, zniszczony został wraz z całym Kijowem przez najazd mongolski. Komuniści postąpili tam podobnie jak Mongołowie. W 1937 tak jak w Moskwie zburzyli siedemnastowieczny klasztor z cennymi freskami, żeby ulokować w tym miejscu dzielnicę rządową. Powstał tylko jeden budynek – dom pionierów – obecne ministerstwo spraw zagranicznych. W 2000 roku odbudowany klasztor był już gotowy wraz z pomnikami, księżnej Olgi i Hołodomoru. Odbudowa była ułatwiona, bo przed zburzeniem sporządzono potajemnie plany i dokumentację techniczną. Archanioł Michał jest patronem Rusi (Ukrainy), dlatego odbudowa klasztoru z jego świątyniami była tak ważna.. Teraz przywrócono dawną oś: klasztory Świętego Michała Archanioła z jednej strony i Klasztor Mądrości Bożej (Sofijski) z drugiej ze swoimi dzwonnicami i pomnikiem Chmielnickiego w pobliżu klasztoru Sofijskiego. Po zjednoczeniu cerkwi patriarchatu moskiewskiego i narodowego kijowskiego w jedną autokefalię w 2018 roku sobór Świętego Michała Archanioła stał się główną katedrą prawosławia ukraińskiego.
Nowa katedra w Erywaniu
Ołtarz katedry ormiańskiej w Erywaniu
Wnętrze katedry w Erywaniu
Wnętrze katedry Erywań
Erywań Katedra Grzegorza Oświeciciela
W Gruzji i Armenii było nieco inaczej. Tam nie było tak imponujących świątyń jak w Kijowie i Moskwie, więc nie wyburzano na taką skalę jak w Rosji, na Białorusi i Ukrainie. Za to znajdowało się całe mnóstwo średniowiecznych klasztorów i po kilka starożytnych w każdym z tych krajów. Armenia i Gruzja były pierwszymi krajami, które przyjęły chrześcijaństwo jako królestwa – Ormianie w III wieku, Gruzini w IV. Wystarczyło więc, zabronić przeprowadzania remontów, aby większość klasztorów popadła w ruinę. Podobnie a może jeszcze bardziej barbarzyńsko postępowali Turcy z klasztorami ormiańskimi na terenie dawnej wielkiej Armenii. Bezpowrotnie zniszczyli ich tam setki. W muzeum Genocidu w Erywaniu Ormianie zgromadzili pełną dokumentację tego barbarzyństwa oraz ludobójstwa.
Katedra Cminda Sameba (Trójcy Świętej) w Tbilisi
Widok na miasto z dziedzińca katedry, Tbilisi
Wnętrze Cmindy Sameby, zakonnik i modląca się
Współczesny Tryptyk w katedrze
Fragment dwustronnego tryptyku
W obu krajach po odzyskaniu niepodległości w tym samym czasie pojawiła się wola wzniesienia katedr – wotum wdzięczności Bogu za odzyskaną wolność. Szybką budowę katedr mieszkańcy obu stolic zawdzięczają darom swoich bogatych emigrantów z Ameryki i Europy Zachodniej. Jest to charakterystyczny fenomen obu tych krajów tak wysokie zaangażowanie i hojność emigrantów wspierających różne inicjatywy patriotyczne i religijne. W Armenii dzieje się to na olbrzymią skalę i jeśli Armenia wyzwoli się spod protektoratu rosyjskiego może się stać Szwajcarią na pograniczu europejsko-azjatyckim. Jednak na razie nic na to nie wskazuje. Jak powszechnie wiadomo Ormianie są bardzo przedsiębiorczym narodem. W Imperium Ottomańskim zdominowali naukę, medycynę, rzemiosło, stanowili prawie 20% populacji – zapłacili za to olbrzymią cenę – wymordowaniem trzeciej części całego narodu. Istnieje duże napięcie między Gruzją a Armenią. Na poziomie oficjalnym stosunki są poprawne, na poziomie kulturowym i międzyludzkim bardziej skomplikowane. W Gruzji Ormianie pełnili taką samą rolę jak Żydzi w Polsce, dominowali w gospodarce ponadto zajmowali ważne stanowiska i w rozumieniu prostych Gruzinów byli wyzyskiwaczami traktującymi z góry Gruzinów. Stalin podsycał tę niechęć. W efekcie po odzyskaniu niepodległości wielu Ormian wyjechało do Armenii. Gruzini przejęli szereg kościołów ormiańskich na terenie Gruzji a katedra pod wezwaniem Trójcy Świętej (Cminda Sameba) została zbudowana na terenie cmentarza ormiańskiego. I to teraz tkwi jak zadra między narodami. Katedra gruzińska jest potężna w porównaniu z ormiańską i w jakimś sensie symbolizuje odwrócenie ról jakie nastąpiło między tymi rywalizującymi sąsiadami we współczesnym świecie. Obecnie Gruzja jest dynamiczna, rozwija się gospodarczo, jest otwarta na świat i bardzo przedsiębiorcza. Ormianie stanęli jakby wpół drogi przytłoczeni przyjaźnią z Rosją i problemami z Górnym Karabachem. Ale w obu krajach świątynie w miastach są pełne. Klasztory na prowincji świecą pustkami, bo prowincja się wyludnia i tam gdzie tętniło życie jest pustkowie i to jest wspólne dla obu krajów.
W tym samym czasie dziesiątki kościołów i kaplic w wielkiej Brytanii przerabianych jest na dyskoteki i domy mieszkalne a we Francji burzonych. O tempora o mores
Szkic do mozaiki lub fresku „Ja jestem światłością świata” w absydzie katedry Cminda Sameba
Sesja zdjęciowa przed katedrą
Dodaj komentarz