Ponieważ są wakacje a do tego tropikalne lato, które nie zachęca do wysiłku intelektualnego postanowiłem zaprezentować fragment niepublikowanej książki, która krąży wśród mieszkańców Krynek w odpisach, autorstwa księdza profesora Tomasza Bielskiego pt „Krynki i okolice”. Będę jeszcze publikował dalsze fragmenty tego opracowania, bo są niezmiernie ciekawe. Jako dziecko miałem przyjemność poznać księdza Bielskiego, gdyż dom jego brata Ludwika sąsiadował z domem moich rodziców a my z bratem przyjaźniliśmy się z bratankiem księdza Tomasza, wtedy nie mieliśmy pojęcia jak ważna to była postać. A teraz czytam w „Liber mortorum” pallotynów: Bielski Tomasz(1921 – 1978), ksiądz, doktor teologii, profesor w Ołtarzewie, redaktor „Ołtarzewianów” (1960-62), „Roczników Pallotyńskich” (1963-74) i wydawnictwa Pallottinum
Lata pięćdziesiąte Trzy kobiety z Krynek – wsród nich matka księdza Bielskiego
Urodził się 7 III 1921 w miejscowości Porzecze (bardzo duża wieś w czasie wojny doszczętnie spalona przez Niemców, polskich mieszkańców przeniesiono do Krynek), w parafii Krynki, w powiecie grodzieńskim, diecezji wileńskiej, w rodzinie rolnika Aleksandra i Julii z d. Harasimowicz. W 1936 ukończył w Krynkach szkołę podstawową, a 1940 w Grodnie Ogólnokształcące Gimnazjum Państwowe im. A. Mickiewicza. Podczas okupacji niemieckiej pracował na robotach przymusowych w Krynkach. Do stowarzyszenia wstąpił w Sucharach 4 XI 1946. Studia seminaryjne z zakresu filozofii odbył w Ząbkowicach Śląskich (1947-48) i Ołtarzewie (1948-49), gdzie studiował całą teologię (1949-53). Tam też otrzymał święcenia kapłańskie 29 VI 1952. Ciekawy jest temat pracy magisterskiej Dzieje świata w historiozoficznym ich ujęciu przez Włodzimierza Siergiejewicza Sołowjowa (Lublin 1956). Na KULu zdobył stopień naukowy doktora w zakresie teologii orientalnej.
Sołowjow – rosyjski filozof, twórca metafizyki wszechjedności – napisał między innymi „Krótką historię Antychrysta” i „wykładów o Bogoczłowieczeństwie”
Krynki w XVI wieku
Potwierdzenie nadań dla Bony przez króla Zygmunta z 1536 roku
W roku 1540 król Zygmunt I Stary ustanawia w swoim miasteczku Krynki cotygodniowy targ na dzień targowy wyznacza czwartek (zobacz Akty Izdawajemyje Wilenskoju Archeograficzeskuju Komissieju 17, nr 515 str. 190. Podaję za Stanisławem Aleksandrowiczem, artykuł Miasteczka Białorusi i Litwy jako ośrodki handlu w XVI i połowie XVII wieku. Rocznik Białostocki, tom I Białystok 1961.
Rozwój Krynek wymagający cotygodniowego targu wiąże się z działalnością drugiej żony króla Zygmunta I, królowej Bony córki Jana z Sforzy, księcia mediolańskiego, urodzonej w 1493, poślubionej w w 1518, zmarłej w roku 1557. Król Zygmunt I w celu zabezpieczenia wniesionego przez nią posagu nadał jej między innymi, tereny leżące na północ rzeki Supraśli, leżące nad rzekami Sokołda i Sokołdka (Słoja?). Leżały tutaj dwory wielkoksiążęce Molewice (obecnie Malawicze) i Sokołda (obecnie Sokółka), oraz puszcze zwane Sokołda, Wosznia i Wasylkowo. Bona zaczęła oddane jej ziemie kolonizować i zagospodarowywać chcąc z nich mieć zawiązek prywatnego majątku rodziny królewskiej. Akt nadania miał miejsce w Krakowie, 21 lutego 1524 roku. Zagospodarowywanie terenów leżących na zachód od Krynek wymagało punktu wymiany z terenami leżącymi na wschód od Krynek, które już były rozwinięte lepiej. (zobacz Władysław Pociecha: Królowa Bona czasy i ludzie Odrodzenia, tom II Poznań 1949)
Szybki rozwój miasta był niewątpliwie powodem tego, że 26 listopada 1569 roku król Zygmunt II August (syn króla Zygmunta Starego i Bony urodzony w 1520 roku, zmarł w 1572) będąc w swoim zamku w Knyszynie, nadał miastu Krynkom miejskie prawa, zwane magdeburskimi. Prawo to wzorowało się na prawie jakim rządziło się niemieckie miasto Magdeburg; zapewniało miastu samorząd i autonomię miejską. Miastem rządziła Rada Miejska, sądy sprawowała Ława Sądowa – obie wybierane spośród obywateli. Na czele zaś Rady stał burmistrz, na czele Ławy stał wójt. Rada składała się z Rajców a Ława z ławników. Prawo magdeburskie przyznawało ściśle określone prawa normujące zwyczaje , handel, rzemiosło miasta. Rada Miejska czuwała nad porządkiem, nad targami, cenami, cechami i dochodami miasta. Rada była zazwyczaj wybierana na rok. Na czele jej stał burmistrz – początkowo byli nimi zmieniający się co pewien czas rajcy. Rada miała swoich pisarzy i sekretarzy oraz inne urzędy. Warto zaznaczyć, że dopiero w XVIII wieku dla Rady i podwładnych jej urzędów weszła w zwyczaj nazwa Magistratu. Dopiero w 1791 roku weszła wżycie ustawa normująca przepisy urządzania wewnętrznego miast. Magistrat w mniejszych miastach miał się składać z wójta i czterech radnych: w miastach większych z prezydenta, wiceprezydenta i czterech radnych. (Zobacz Encyklopedia Staropolska, tom I, Warszawa, 1939). Zaglądnięcie do źródeł pozwoliłoby zapewne stwierdzić, jakim prawem rządziło się miasto Krynki od chwili swego założenia w 1509 roku do czasu nadania prawa magdeburskiego, ale na to brak nam czasu.
Kościół kryński lata dwudzieste
Król Zygmunt II August nadał też swojemu miastu Krynki w 1569 roku przywilej dnia targu w sobotę (zobacz Piscowaja kniga grodnienskoj ekonomii, część II, strona 235, podaję za Stanisławem Aleksandrowiczem, dz. cyt. str. 72).
Oprócz drugiego dnia targowego Krynki w tymże roku otrzymują przywilej na cztery jarmarki w ciągu roku: dzień Bożego Ciała w czwartek po pierwszej niedzieli Zesłania Ducha Świętego, dzień Świętej Anny (26 lipca), dzień Narodzenia Najświętszej Marii Panny (ósmy września), dzień Świętego Michała Archanioła (dziewiąty września). (Podaję za Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i ziem okolicznych, tom XV część druga, strona 177, Warszawa 1902 rok).
Działalność handlowa miasteczek koncentrowała się głównie na cotygodniowych targach i rocznych jarmarkach. Z reguły targ odbywał się raz na tydzień a jarmark (jak wskazuje niemieckie słowo Jahrmarkt roczny targ)raz do roku. Przywilej dwóch targów tygodniowo i czterech jarmarków rocznie należy tłumaczyć położeniem Krynek na skrzyżowaniu dróg i granicznym charakterem miasta – zbiegały się tutaj, jak widzieliśmy tereny Polski, Litwy i Rusi. Dla ciekawości warto zaznaczyć, że symbolem targu i jarmarku był wbity na rynku pal pod kapeluszem, a od roku 1509 jarmarki były zabronione po wsiach.
Mówiąc o roku 1569 należy zaznaczyć, że był to rok bardzo doniosły, gdyż w tym roku została zawarta między Polską a Litwą unia lubelska, od miejsca zawarcia Lublina. Unia ta ustalała wspólnego monarchę, sejm, politykę zagraniczną i monetę: pozostał natomiast oddzielny skarb, wojsko, aparat administracyjny i sądy.
Miasto Krynki leżało, trzeba o tym pamiętać na trakcie z Grodna przez Odelsk do Bielska Podlaskiego, Brześcia a dalej do Lublina i Krakowa. A więc na bardzo ruchliwej wówczas trasie.
Druga połowa XVI wieku była okresem intensywnego zagospodarowania omawianych przez nas terenów, w roku 1558 dokonano rewizji królewskich puszcz, a w latach 1558 – 1563 spisu starostwa grodzieńskiego. (Zobacz królewskie puszcze 1557, rewizja puszcz i pierechodów, Wilno 1867”, Starostwo Grodzieńskie 1558 – 1563, Piscowaja Kniga Grodnieńskoj Ekonomii, tom II, Wilno 1881-1882. Dotarcie do tej „Knigi”, do której nie udało nam się dotrzeć poszerzy wiele wiadomości o Krynkach i okolicy). (Obecnie „Kniga” jest w Internecie, dotarłem do niej, tylko opis włości kryńskiej jest niepełny z powodu zniszczonych akurat kryńskich kart)
Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVI wieku wymienia w powiecie grodzieńskim następujące miejscowości: Zabłudów, Wasilków, Supraśl, Gródek Wielka Brzostowica, Krynki, Brzostowica Mała, Oleksicze, Kraśnik, Malawicze, Odelsk, Indura, Łunna, Dubno, Mosty, Zelwa, Turejsk, Kwasówka, Kuźnice, Sidra, Piseski, Kotra, Skidel, Milkowszczyzna, Nowy Dwór, Grodno, Wierciliszki, Spusza, Lipsk, Bala, Perstuń, Jeziory, Borszty, Sałaty, Berżniki.
Grodzieńszczyzna, na której leżały Krynki, stanowiła Grodzieńskie Starostwo Grodowe. Na terenie Polski starostwo stanowiło pewien obręb ziemi posiadający zamek obronny i znajdujący się na ogół na granicy państwa. Teren ten zlecał panujący urzędnikowi, zwanemu starostą, w administrację. W czasie utworzenia parafii w Krynkach starostą był Jerzy Radziwiłł, któremu parę lat wcześniej w 1518 roku, zostały nadane Krynki (powinno być wydzierżawione).
Na sejmie koronacyjnym Zygmunta III Wazy w roku 1587 Grodzieńskie Starostwo Grodowe zostało zamienione w ekonomię królewską. Ekonomie – były to w dawnej Polsce dobra i dochody przeznaczone na potrzeby dworu królewskiego. Dobrami tymi na Litwie zarządzał nadworny podskarbi litewski. Ekonomie posiadały ten przywilej, że wolne były od podatków, leżów i innych ciężarów, które inne województwa i ziemie na siebie, na swoje własne potrzeby nakładały. Ekonomie podlegały tylko uchwałom sejmowym.
Ekonomia grodzieńska w 1587 roku obejmowała następujące folwarki i miasteczka: Horodnica, Nowy Dwór, Ławno, Krynki, Odelsk, Kraśnik, Kwasówka , Kuźnica, Kotra, Skidel, Wierciliszki, Jeziory, Sałaty, Milkowszczyzna, Mosty (Podaję za Encyklopedią powszechną Orgelbranda, tomVI, Warszawa 1900 rok).
Do szerszego rozpracowania pozostaje wiek XVI gdy chodzi o dzieje Krynek oraz ich okolicy. Przechodzimy jednak do wieku XVII, – mamy tu już dane obszerniejsze, wzięte z archiwum kościoła kryńskiego.
Ruiny osiemnastowiecznej synagogi zniszczonej przez Niemców
Rok 1601 przyniósł pewną zmianę w sytuacji prawnej kościoła w Krynkach. Dotychczas był kościołem filialnym kościoła parafialnego w Odelsku. W roku 1601 król Zygmunt III Waza oddał kościół w Odelsku i jego kościoły filialne w Krynkach i Kuźnicy wraz z uposażeniem pod opiekę wikariuszy katedralnych wileńskich. Przy wileńskiej katedrze istniało kolegium księży wikariuszy: było ich osiemnastu, wybierani byli przez prałatów i kanoników katedralnych, jako pomocnicy i ich zastępcy w posłudze duchowej. Temu kolegium wikariuszy król Zygmunt I w roku 1452 nadał ogromne dobra Sorzycę i Kabak Witebsk (100 karczem) na utrzymanie. Opiece tych wikariuszy został oddany kościół w Krynkach, z ich ramienia w kościele tym pracować będzie już ksiądz zwany komendarzem – to znaczy ksiądz, któremu polecono obsługiwać kościół w Krynkach (podaję za pracą księdza Jana Kurczewskiego pod tytułem Kościół Zamkowy czyli katedra wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. Tomów III, Wilno, 1908 – 1916).
Wszystkie zdjęcia dzięki uprzejmości kryńskiego GOK
Dodaj komentarz